Erfgoedbeleid

Wat wil de gemeente en waarom?

De geschiedenis van de stad, dorpen (Vleuten, De Meern en Haarzuilens) en de gebieden daarbuiten is belangrijk voor de ruimtelijke kwaliteit. Ze bepalen de identiteit van Utrecht. We zorgen dat de groei van de stad rekening houdt met waardevolle erfgoed. Niet alleen door het te behouden, maar ook door het te gebruiken. We willen dat het verleden van de gemeente zichtbaar blijft in de zich steeds ontwikkelende stad.

De gemeente is rijk aan cultuurhistorische waarden, die we willen behouden. Er zijn ongeveer 1400 rijksmonumenten, zoals het Rietveld Schröderhuis, kasteel De Haar en de Hamtoren. Er zijn 1600 gemeentelijke monumenten, zoals de Marcuskerk en de Antoniuskerk. De rijksmonumenten en gemeentelijke monumenten zijn beschermd door de wet. Ook zijn er 12 beschermde archeologische Rijksmonumenten. En er zijn ongeveer 500 beeldbepalende panden, zoals Mariastraat 19, Servaasbolwerk 7 en Rotsoord 7.

De gemeente is ook zuinig op de  waardevolle historische en ruimtelijke structuren, zoals de As van Berlage in Zuilen en de stempelstructuur van Hoograven.

In Beheer van de chaos der eeuwen, 2004 (pdf, 2 MB) leest u onze ambities voor het erfgoed.

De gemeente wil 58 monumentaal beschermde kerken behouden, ook als deze niet meer als kerk gebruikt worden. Hiervoor heeft de gemeenteraad de Visie Religieus erfgoed (pdf, 5 MB) vastgesteld.

Wat doet de gemeente?

  • De gemeente stimuleert passend hergebruik van vrijkomend monumentaal vastgoed. Monumentale kerkgebouwen vragen daarbij speciale aandacht, vanwege het afstoten van gebouwen door kerkgenootschappen. Hiervoor hebben we een  herbestemmingsprofiel opgesteld. Dit is een hulpmiddel waarmee we al in een vroeg stadium de belangrijkste kunsthistorische en architectuurhistorische kernwaarden van een kerkgebouw kunnen bepalen. En ook de mogelijkheden voor  transformatie bij een eventuele herbestemming. 
  • De gemeente investeert in het behoud, beheer en gebruik van cultuurhistorische waarden. De erfgoedagenda, 2013 (pdf, 8 MB) geeft een compleet overzicht en de prioriteiten aan.
  • De gemeente wijst gemeentelijke monumenten aan om ze een beschermde status te geven en overlegt met het Rijk over het in stand houden van de Rijksmonumenten. Daarbij heeft de gemeente zich veel aandacht voor industrieel erfgoed en voor parken, zoals het Julianapark.
  • De gemeente verricht de wettelijk taak om de archeologie te beheren. De archeologische documentatie en vondsten worden beheerd in het Archeologisch Depot.
  • Eigenaren van beschermde monumenten adviseren we over de instandhouding van hun monument. Bijvoorbeeld in het onderwijsproject De Frisse School adviseren we  de eigenaren en schoolbesturen van monumentale schoolgebouwen.
  • Met het Utrechts Restauratiefonds ondersteunen we een duurzame aanpak van gemeentelijke monumenten en het behoud van vakkennis over restauratie. 
  • De gemeente is ook nationaal en internationaal actief, bijvoorbeeld in de nominatie van de Nieuwe Hollandse Waterlinie, het Rietveld Schröderhuis en de Romeinse Limes voor de werelderfgoedlijst van UNESCO.
  • We betrekken het publiek bij het erfgoed door middel van publicaties, websites, sociale media, lezingen, markeringen in de openbare ruimte en tentoonstellingen. Met onderzoeksgegevens laat de gemeente op internet historische 3D-reconstructies zien van bepaalde gebouwen of delen van de stad. Museum Castellum Hoge Woerd is een voorbeeld van hoe we erfgoed aan het publiek laten zien.

Ontwikkeling en behoud

Als het kan, geeft de gemeente bestaande monumentale objecten, zoals de Villa Jongerius, en historische structuren, zoals de Limes, een plek in stedelijke herontwikkelings- en of uitbreidingsopgaven.

De gemeente stimuleert de herontwikkeling van leegstaande woningen boven winkels in het winkelgebied in de historische binnenstad.

Aan welke regels toetst de gemeente?

Bij de beoordeling van een aanvraag voor een omgevingsvergunning toetst de gemeente wat betreft erfgoed op restauratie technisch- en bouwhistorisch vlak en duurzaamheidsaspecten. De kwaliteit en wijze van uitvoering is bij monumenten namelijk van groot belang.

Bij de monumentaal beschermde kerkgebouwen gebruiken we het herbestemmingsprofiel uit de Visie religieus erfgoed (zie vanaf pagina 43) (pdf, 5 MB) als leidraad bij het toetsen van het bouwplan.

Bij ontwikkelingen in beschermde dorps- of stadsgezichten, zoals de binnenstad en Haarzuilens toets de gemeente op de cultuurhistorische waarden.

Bij de beoordeling van een aanvraag voor een archeologievergunning toetst de gemeente of de archeologische verwachtingen of waarden in de bodem door de voorgenomen werkzaamheden worden bedreigd. Er kunnen voorwaarden aan de vergunning worden verbonden om deze verwachtingen of waarden te beschermen.

Wetgeving

Het culturele erfgoed wordt beschermd door de Erfgoedwet. Onderdelen van de Monumentenwet 1988 die in 2019 naar de Omgevingswet overgaan, blijven van kracht tot die wet in werking treedt. Ze zijn opgenomen in het Overgangsrecht in de Erfgoedwet.

De uitgangspunten uit het Verdrag van Malta blijven in de Erfgoedwet de basis van de Nederlandse omgang met archeologie. De belangrijkste hiervan is bescherming van het archeologisch erfgoed door behoud 'in situ' (zoals het in het verleden is achtergelaten). Deze bescherming is in Utrecht uitgewerkt in de verordening en toelichting op de archeologische monumentenzorg en de bijbehorende Archeologische Waardenkaart (pdf, 8 MB).

Om de goede zorg voor het culturele erfgoed te waarborgen, kunnen gebouwde (Rijks) monumenten alleen verbouwd en gerestaureerd worden met een omgevingsvergunning. Voor bouwwerkzaamheden (slopen, verbouwen, nieuwbouw) en andere werkzaamheden (zoals infrastructurele werken, saneringen, groenaanleg) in gebieden waarvoor volgens de Archeologische Waardenkaart een verwachting of waarde geldt, is in de gevallen die in de verordening op de archeologische monumenten zorg noemt een archeologievergunning nodig.

Meer informatie

Op erfgoed.utrecht.nl vindt u meer informatie over het Utrechtse erfgoed. Ook subsidies, vergunningen en 3D-presentaties.

Relatie met ander beleid

Het erfgoedbeleid heeft een relatie met deze andere beleidsthema’s:

Hulp en contact Erfgoed

Telefoon

14 030

E-mail

erfgoed@utrecht.nl